Kürt Yahudi İlişkileri

Remezan Kerim/ Siyasetçi ve gazeteci: Kürt-İsrail ilişkilerinin temeli, Kürt-Yahudi ilişkilerine dayanıyor. Bu ilişki,yaklaşık kırk asır öncesine dayanıyor. Kassit Kürtlerinin hakim olduğu Harran‌da yaşayan Hz. İbrahim, belki de bu ilişkinin ilk basamağını oluşturdu. Hz. İbrahim, M.Ö 1800 yıllarında Tanrının isteği üzerine baba ocağı Harran‌ı terk ederek,vaadedilmiş topraklara göç eder. Hz. İbrahim, Harran‌ı terk etmesine ragmen Kürdistan ile ilişkileri kopmaz. Bunun en iyi örneği, kendisinden sonra neslini Tevrat, Tekvin, 12: 2.devam ettirecek olan oğlu ve torunlarını baba ocağı Kürdistan‌da yaşayan akrabalarının kızlarıyla evlendirmesidir.

Eski Ahit bu olayı söyle aktarır: ‘‘Ve göklerin Tanrısı ve yerin Tanrısı Rabbin hakkı için sana yemin ederim ki, içinde oturmakta olduğun Kenanlıların kızlarından oğluna kadın almayacaksın; fakat benim memleketime ve akrabama gideceksin ve oğlum İshak için bir kadın alacaksın.” Ishak’ın oğlu Yakup nam-ı diger İsrail’de kendine es olarak dayısının kızını seçer. Akraba evliligi gelenegi,günümüzde de gerek Kürtler arasında, gerekse Yahudiler arasında devam etmekte. Hz. İbrahim, akraba evliligi gelenegi ile baba ocagı ile iliskilerini sürdürmüstür.

Yakup ile tarih sahnesine çıkan İsrailogluları, Yusuf ile akraba evliligi gelenegini bozdular. Bu da İsrailogluları‌nın Kürdistan ile iliskilerin kopmasına neden olur. Mısır‌da Firavun‌un sarayından bir kızla evlenen Yusuf, İsrailogluları‌nı Kenan ve Mısır diyarında büyük bir güç yaptı. İsrailoglularının hızla çogalması ve Mısır‌da güçlenmeleri Firavunu korkutu. Firavun İsrailogluları‌na yönelerek, katliamlara basladı. Bu katliamlardan kurtulan Musa peygamber, Yusuf‌tan sonra Hz.İbrahim‌in soyunu sürdürerek, İsrailogluları‌nı Mısırlıların esaretinden kurtardı. Kitabı Mukaddes bu olaya söyle yer verir: ‘Ve vaki oldu ki, o çok günler geçerken, Mısır kıralı öldü ve İsrailogluları kölelik sebebinden onların figanıTanırı‌ya çıktı. Ve Tanrı onların iniltilerini isitti ve Tanrı İbrahim ile, İshak ile ve Yakub ile olan ahdini hatırladı. Ve Tanrı İsrailoglularını gördü ve Allaha malum oldu.‘… Tanrı onu çalının ortasından çagırıp dedi: Musa, Musa! Ve O: İste ben,dedi. Ve dedi: Buraya yaklasma; çarıklarını ayaklarından çıkar, çünkü üzerinde durdugun yer mukaddes topraktır. Ve dedi: Ben babanın Tanrısı, İbrahim‌in Tanrısı, İshak‌ın Tanrısı, ve Yakubun Tanrısıyım. …Ve Rab dedi: gerçekten Mısır‌da olan kavmimin sıkıntısını gördüm ve angarya memurlarının yüzünden onların feryadını isittim; çünkü onların acılarını bilirim ve onları Mısırlıların elinden kurtarmak için, onları o diyardan iyi ve genis bir diyara. …Ve simdi gel ve benim kavmimi, İsrailoglularını, Mısır‌dan çıkarmak için seni Firavuna göndereyim… Asur İmparatoru Sargon, M.Ö 722‌de İsrail Krallıgı‌nın baskenti Samari‌yi elegeçirince halkın bir kısmını sürgüne gönderiyor.
Sürgüne gönderilen Yahudilerin birçogu Kürtlerin yasadıgı bölgeye getirilince sekiz asır boyunca kopuk olan Kürt-Yahudi iliskileri yeniden baslamıs oldu. Yahudi Ülkesi, 2. kez M.Ö 586‌da Babil İmparatoru Nebukadnezar‌ın saldırılarına maruz kalmıstı. Bu saldırılar neticesinde ülkeleri Judea Krallıgı‌nı kaybeden Yahudiler, bu kez de Babil ordusu tarafından sürgüne gönderilmisti. Birçogu Kürdistan ve yakın bölgelere sürülen binlerce Yahudi, burda onlarca yıl kaldı. Kürt-Yahudi iliskileri, M. Ö. 530 dolaylarında Mado-Pars Kralı Kors‌un Yahudileri Babil esaretinden kurtarmasıyla daha da perçinlesti. Kors ele geçirdigi topraklarda birkaç ay kalıp dinsel toleransı hayata geçirir. Kendisine yardım eden Babil halkının yanısıra Yahudileri de ödüllendirir. Buna göre; Yahudilerin Babil sürgünü sona ermis ve yurtlarına geri dönmeleri saglanmıs, Kudüs‌ün ve kutsal tapınagın yeniden insasında yardım edilmis, Nebukadnezar‌ın Yahudilerden alı Babil tapınaklarına dagıttıgı altın ve gümüsten olan kutsal esyalar da geri verilmistir.
Kürdistan‌da kalmayı tercih eden Hahamlar, Zerdest inancının diger dinlere karsı hosgörülü özelliklerinden yararlanarak, Yahudiligi yaymaya çalıstılar. Hahamların bu faaliyetleri yaklasık bes asır sonra meyvesini vermeye basladı. Bu olaydan sonra, Kürtlere yakınlık duyan Yahudilerin bir kısmı Kürdistan‌da kalıcı oldular.

M. Ö. 6. yüzyılda Kürdistan‌da kalmayı tercih eden Yahudiler, yaklasıkbesyüz yıl sonra Adiebene (Adiabenos) Kralıgı‌nda didinlerini yayma imkanı.
buldular. İnanışa göre, M.Ö. 8.yy’da Asurlular’ın İsrail Krallığı’nı fethetmesiyle Kürdistan bölgesine yerleşen İsrailoğulları bir süre sonra Asur’un başkentine yerleştirildiler. M.Ö. 1.yy’da başkenti Arbela (Erbil) olan Adiabene hanedanlığı Yahudilik’e geçti. Orta Çağ’ın Yahudi seyyahları olan Tudela’lı Benjamin ve Regensburg’lu Pethahiah’ın hatıratlarına göre 12.yy’da bölgede 100 civarında Yahudiler’e ait yerleşim birimleri ve yüklü miktarda Yahudi nüfusu vardı. Ayrıca Tudela’lı Benjamin o dönemin Fars Kralı’na meydan okuyan mesihvari lideri David Alroy’dan ve onun Yahudileri Kudüs’e geri götürme planlarından bahseder. Bu seyyahlar Kürdistan Yahudileri’nin ticari ve ruhani merkezi olan Musul’da varlıklı Yahudi cemaatinden de bahseder. Haçlı seferleri’nden korkan Suriye ve Filistin’deki Yahudiler Babil ve Kürdistan’a kaçtılar. Bu sıralarda Musul Yahudiler’in özerk yönetimindeydi.

1590 ve 1670 yılları arasında yaşayan ve haham Samuel Barzani’nin kızı olan Asenath Barzani Tora, Talmud ve Kabala bilgisi sayesinde ün kazandı ve yeşivada öğretmenlik yapan kocasının ölümüyle Tora konusunda başöğretmen ilan edildi. Böylece adına kadınlar için söylenen “Talmud bilgini” anlamına gelen tanna’it ünvanı eklendi; Tanrı’nın gizli isimlerini bildiği zannedilir. Tanna’it Asenath ayrıca yazdığı şiirleri ve İbrani dili üzerine yaptığı yorumlarıyla da bilinir. Asenath’ın şiirleri kadın eliyle yazılmış ilk modern İbranice eserlerin ender örneklerindendir. Alikuş’taki peygamber Nahum’un, Nabi Yunis’deki peygamber Yona’nın ve Kerkük’teki peygamber Danyal’ın türbeleri Kürdistan’daki en önemli Yahudi anıtlarıdır. Ayrıca peygamber İlyas’ın ziyaret ettiğine inanılan mağaralar da Yahudiler için önemli mekanlardır.

Kürt Yahudileri 1920′lerde Irak Kürdistanı’ndan Kudüs’e yerleşen Moşe Barazani Lehi örgütü’nün ünlü liderlerindendir. Adiebene Kralıgı, M.S 1. yüzyılda Güney Kürdistan‌da kuruldu. Adiabenos, Dicle Nehri‌yle yine bu nehrin bir kolu olan Büyük Zap arasında kalanbölgeye eski çaglarda verilmis olan bir addır. Kürdistan‌a dahil olan bu bölge, günümüzde Güney Kürdistan sınırları içinde yer almaktadır.Adiabenos‌un miri İzates idi ve baskenti Erbil idi. Arbil, Irbil, Arbela gibi.
adları da olan Erbil, Kürdistanlı Yahudiler tarafından Arwil olarak telafuzediliyordu. 1950 yıllarındaki İsrail‌e yönelik büyük kitlesel göçe degin Erbil,Kürdistan‌da Yahudi topluluklarının sürekli olarak bulundukları bir merkez
durumundaydı.

Adiabenos, kısa bir dönem için Horasan‌ın Arski Hanedanlıgı‘na baglandıktansonra, Sasani İmparatorlugu‘nun egemenligine girer. Sasanilerden önce, Partlardöneminde Hristiyanlıgı yaymak amacıyla Kürdistan‌a gelen misyonerler,‘asaçlara tapınan, seytana kurbanlar adayan, günes kültürüne sahip putperesttopluluklarla‌ mücadele içinde olan bazı Yahudi gruplarının varlıgından sözederler.

Bu ‘günes kültüne sahip putperest topluluklardan bazıları din degistirerekYahudiligi benimsemislerdir. Yahudilesen bu topluluklar Mecusi Kürtleriydi.M.S 40 yılına dogru Mir İzates (Monobaz) döneminde Adiabenos‌un.
hükümdar ailesi Yahudi dinini benimser. Kürtlerden sonra, bu dönemdebirçok topluluk da Yahudiligi benimser. Yine Kürdistan‌da bu dönemde din
degistirerek Yahudi olan prenslerin ve diger egemenlerin de katkısıyla yöredekiYahudiler belirli bir güce ulasır. M.S 2. yüzyılın sonlarına dogru, Yahudilik
Adiabenos‌da güçlenir.

Yahudiler, M.S 66 yılında Roma İmparatorlugu‌na karsı büyük bir isyanbaslatır. Zealotlar‌ın (Direnisçiler) yürüttügü isyan, M.S 70 yılında yılında Kudüs’ün ve Süleyman Tapınagı’nın içindekilerle birlikte yok olmasıyla sonuçlanır.Katliamdan kurtulan Zealotların liderleri olan hahamlar, Kürdistan daglarına sıgınır. Yine bu dönemde Yahudiligi benimsemis olan Mir İzates, bu hahamlarıkorumasına alarak Adiabenos‌da kalmalarına yardımcı olur. Hahamlar, İzates‌in bu iyiligine karsı, bölge halkının egitim düzeyinin yükselmesi için çesitli okullar açar. Hahamlar bu okulların yanısıra bölgenin ekonomik kalkınması için is atelyeleri de kurar.Siyasetçi ve gazeteci

Güney Kürdistan‌dan İsrail‌e göçen Yahudilerin aktarımlarına göre, onlar M.Ö 910 yılında Asurlularca İsrail ve Judea tarafından sürülen ve yeni yerlesim yerleri Tevrat‌ta belirtilmis olan ‘on kayıp asiretin‌ soyundan gelmektedirler.

Jewisch Encyclopedia, 1881 yılı için Kürdistan´da bulunan Kürdistanlı Yahudilerin yerlesim birimleri ile ilgili su bilgileri veriyor: Sinne‌de (Sanandaj) iki Sinagog, Eshnu´da (Urmiye) seksen aile, Mardin‌de elli aile ve Nadaka´dan altmis aileden olusan Yahudi topluluk bulunuyordu.

19. yüzyılın ortalarında Kürdistan´ı gezen gezgin Layard, seyahatı sırasında Vanyakınlarında birçok göçebe Yahudi ailesine rastladıgını söylüyor. 1828 yılında Kürdistan´ı gezen ve deyim yerindeyse bu ülkedeki Yahudileri yeniden kesfeden Rabbi Davit de Beth Hillel, seyahat notlarında Yahudiler hakkında saglam bilgiler aktarıyor. Rabbi Davit de Beth Hillel, Kürdistanlı Yahudilerin yasadıgı Sandur köyü hakkında su bilgileri aktarıyor: ‘Sandur, büyük bir köy. Burada yaklasık yüz aile yasamakta. Köylülerin çok sıgırları var. Birçokları çok zengin. Bu yer süt ve balin deniz gibi aktıgı gerçek bir ülke. Havası iyi. Güzel suyu ve mükemmel şarabı var.‌‘

2-Güney Kürdistan’da   bazı Yahudi toplulukları arasında kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan eski bir hikâyeye göre Kuzey Iraklı Yahudiler, Asurlular döneminde Medlerin ülkesine (Güney Kürdistana) sürgün edilmiş olan on İbrani kabilesinin soyundandır.
On ikinci yüzyılda Güney Kürdistan  bölgesini gezmiş olan Tudelalı Benjamin ve Ratisbonlu Perhaiah seyahatnameleri, Yahudi Kürtler yanında bölge hakkında da bazı önemli bilgiler aktarmaktaydı. Her iki seyyah da çok sayıda sinagog ve hahamları olan, düzenli ve varlıklı Yahudi topluluklarından söz ediyorlardı. Kuzey Irak’ın başlıca ticaret ve kültür merkezlerinden olan Musul’da, Perhaiah’a göre 6000, Benjamin’ e göre ise 7000 kişilik bir Yahudi nüfusu vardı.

Federe Kürdistan

Silêmanî

Yararlanılan yazı daha önce http://www.israelkurd.com da da yayınlanmıştır.